Okul seçerken sosyal kaygılı çocuk sahibi olmak, süreci hem duygusal hem de pratik açıdan daha karmaşık hale getirebilir. Çocuğunuzun akademik başarısı kadar, kendini güvende hissettiği ve sosyal açıdan yavaş ama istikrarlı şekilde açılabildiği bir ortam bulmak da önemlidir. Bu nedenle karar verirken yalnızca sınav başarıları ve fiziksel imkanlara değil, okulun psikososyal iklimine de yakından bakmak gerekir.
İçe dönük çocuk için okul seçimi, her çocuk için geçerli genel kriterlerin ötesine geçmeyi gerektirir. Sınıf mevcudu, öğretmen tutumu, rehberlik servisinin işleyişi, akran ilişkilerini destekleme biçimi ve okulun kaygıya yaklaşımı gibi unsurlar, sosyal kaygısı olan bir öğrenci için belirleyici olabilir. Bu yazıda, sosyal kaygılı veya utangaç öğrenciye uygun okul seçerken nelere dikkat etmeniz gerektiğini adım adım ele alacağız.
Hızlı Cevap
Okul seçerken sosyal kaygılı çocuk için en önemli kriterler, güvenli ve yargılayıcı olmayan bir iklim, düşük veya orta sınıf mevcudu ve anlayışlı öğretmenlerdir. Güçlü bir rehberlik servisi, kademeli sosyalleşme fırsatları ve zorlayıcı değil destekleyici disiplin yaklaşımı, çocuğun kaygısını azaltarak uyum sürecini kolaylaştırır.
Okul Seçerken Sosyal Kaygılı Çocuk İçin Temel Bakış Açısı
Okul seçerken sosyal kaygılı çocuk söz konusu olduğunda, ilk adım çocuğunuzun ihtiyaçlarını doğru anlamaktır. Sosyal kaygı, yalnızca utangaçlık değildir; çocuğun sosyal ortamlarda yoğun kaygı yaşaması, hata yapmaktan aşırı korkması, akranlarının veya yetişkinlerin değerlendirmesinden çekinmesi ve bu nedenle bazı durumlarda kaçınma davranışları göstermesidir.
Bu nedenle okul seçimi sürecinde, “Bu okul iyi mi?” sorusundan çok “Bu okul benim çocuğum için uygun mu?” sorusuna odaklanmak gerekir. Çok başarılı, prestijli veya disiplinli bir okul, sosyal kaygısı yüksek bir çocuk için her zaman en iyi seçenek olmayabilir. Önemli olan, okulun çocuğun kaygısını artırmak yerine azaltacak, kendini ifade etmesine alan tanıyacak ve küçük adımlarla sosyalleşmesini destekleyecek bir ortam sunup sunmadığıdır.
Karar sürecine çocuğu da imkanlar dahilinde dahil etmek, sosyal kaygıyı hafifletebilir. Okulu birlikte gezmek, öğretmenlerle tanışmak, belirsizliği azaltarak çocuğun zihninde daha güvenli bir çerçeve oluşturur. Ancak çocuğun kaygısı çok yüksekse, tüm kararı ona bırakmak yerine, yönlendirici ve koruyucu bir tutumla ilerlemek daha sağlıklıdır.
Sosyal Kaygı Nedir ve Okul Yaşamını Nasıl Etkiler?
Okul ortamı seçimi yapmadan önce sosyal kaygının ne olduğunu ve okul yaşamına etkilerini anlamak, doğru kriterleri belirlemenize yardımcı olur. Sosyal kaygı, çocuğun sosyal ortamlarda küçük düşeceği, hata yapacağı, alay edileceği ya da yargılanacağı endişesini yoğun biçimde yaşamasıyla karakterizedir. Bu durum, sınıf içi katılımdan teneffüs dinamiklerine kadar pek çok alanı etkiler.
Sosyal kaygısı olan çocuklar okulda şu şekilde zorlanabilir:
- Derslerde söz alma, parmak kaldırma veya sunum yapma konusunda yoğun kaygı yaşayabilir.
- Yeni arkadaşlıklar kurmakta zorlanabilir, var olan gruplara katılmaktan çekinebilir.
- Kalabalık teneffüs ortamlarında sıkışmış, göz önünde ve güvensiz hissedebilir.
- Öğretmen tarafından aniden söz verilmesi, tahtaya kaldırılması gibi durumlarda panik hissedebilir.
- Hata yapma korkusu nedeniyle bildiği halde cevap vermemeyi tercih edebilir.
- Performans değerlendirmelerinin (sözlü notu, sunum, grup çalışması) olduğu derslerde kaygısı artabilir.
Bu tablo, akademik başarının yanı sıra çocuğun okula aidiyet duygusunu, özgüvenini ve genel mutluluğunu da etkiler. Dolayısıyla, içe dönük çocuk için okul ararken, yalnızca müfredat ve sınav başarısına değil; çocuğun bu tür zorlanmalarla nasıl başa çıkmasına yardımcı olunacağına da bakmak gerekir.
Sosyal Kaygı ve Sınıf Mevcudu Arasındaki İlişki
Sosyal kaygı ve sınıf mevcudu, okul seçiminde çoğu zaman gözden kaçan ama aslında çok kritik iki değişkendir. Sınıf mevcudu, hem öğretmenin her öğrenciye ayırabileceği zamanı hem de sınıf içi sosyal dinamikleri doğrudan etkiler. Sosyal kaygılı veya utangaç öğrenciye uygun okul ararken, sınıf mevcudunu mutlaka sormak ve sorgulamak gerekir.
Daha düşük veya orta düzeyde sınıf mevcudunun avantajları şunlardır:
- Öğretmen her öğrenciyi bireysel olarak daha iyi tanıyabilir, kaygı belirtilerini fark etmesi kolaylaşır.
- Çocuğun kalabalık içinde kaybolması veya tamamen görünmez hale gelmesi engellenir.
- Grup çalışmaları daha küçük ekiplerle yapılabilir, bu da sosyal kaygılı çocuk için daha yönetilebilir bir ortam sağlar.
- Sınıf içi gürültü ve karmaşa nispeten azalır, bu da hassas çocuklar için daha sakin bir atmosfer sunar.
- Öğretmen, söz hakkını daha adil ve kontrollü dağıtarak çocuğun yavaş yavaş katılımını destekleyebilir.
Öte yandan, çok küçük sınıf mevcudu olan ortamlar da bazı sosyal kaygılı çocuklar için zorlayıcı olabilir. Az sayıda öğrencinin olduğu sınıfta “herkesin birbirini izlemesi” hissi, bazı çocuklarda kaygıyı artırabilir. Bu nedenle ideal olan, ne çok kalabalık ne de aşırı küçük; öğretmenin kontrol edebildiği ve öğrencilere bireysel alan tanıyabildiği dengeli bir sınıf mevcududur.
Okul ziyaretinde mutlaka şu soruları sorun:
- “Ortalama sınıf mevcudunuz kaç öğrenci?”
- “Sınıf mevcudu yüksek olduğunda öğrencilerin bireysel ihtiyaçlarını nasıl takip ediyorsunuz?”
- “Sosyal açıdan daha çekingen çocukları derse ve sınıfa nasıl dahil ediyorsunuz?”
Okul Ortamı Seçimi: Sosyal İklim Neden Bu Kadar Önemli?
Okul ortamı seçimi yaparken, duvarlardaki panolar, laboratuvarlar, spor salonu elbette önemlidir; ancak sosyal kaygılı çocuk için en kritik unsur, okulun görünmeyen ama hissedilen “iklimi”dir. Bu iklim, öğrencilerin birbirine ve öğretmenlere nasıl davrandığı, hataya ve farklılığa nasıl yaklaşıldığı, disiplinin nasıl uygulandığı gibi unsurlardan oluşur.
Sosyal kaygısı olan bir çocuk için sağlıklı bir okul ortamının temel özellikleri şunlardır:
- Hata yapmanın öğrenmenin doğal bir parçası olarak görüldüğü, alay ve etiketlemenin tolere edilmediği bir kültür.
- Zorbalığa karşı net, tutarlı ve uygulanan bir politika.
- Öğretmenlerin yargılayıcı değil, destekleyici ve kapsayıcı bir dil kullanması.
- Öğrenciler arası işbirliğini teşvik eden, rekabeti sağlıklı düzeyde tutan bir yaklaşım.
- Okul yönetiminin veliyle iletişime açık, şeffaf ve çözüm odaklı olması.
Okulu gezerken teneffüslerde öğrencilerin birbirleriyle ve öğretmenlerle olan ilişkilerini gözlemlemek, size okulun sosyal iklimi hakkında önemli ipuçları verir. Öğrenciler öğretmenlere rahatça soru sorabiliyor mu? Kahkaha, sohbet, işbirliği var mı, yoksa gergin ve sessiz bir atmosfer mi hakim? Bunlar, sosyal kaygılı bir çocuğun kendini orada nasıl hissedebileceğini anlamanız için önemli göstergelerdir.
İçe Dönük Çocuk İçin Okul Seçerken Dikkat Edilecek Noktalar
İçe dönük çocuk için okul seçimi, çocuğun kişilik özellikleriyle okulun beklentileri arasında uyum arayışıdır. İçe dönüklük tek başına bir problem değildir; ancak sosyal kaygıyla birleştiğinde, çocuğun okul yaşamını zorlaştırabilir. Bu nedenle okulun içe dönük ve sessiz çocuklara bakış açısını anlamak önemlidir.
Şu noktalara özellikle dikkat edebilirsiniz:
- Katılım anlayışı: Okul, katılımı sadece yüksek sesle konuşmak, sürekli parmak kaldırmak olarak mı görüyor, yoksa yazılı çalışmalar, küçük grup paylaşımları gibi farklı katılım biçimlerine de değer veriyor mu?
- Öğretmen tutumu: Öğretmenler “Biraz da sen konuş” diye baskı kuruyor mu, yoksa çocuğun ritmine saygı göstererek yavaş yavaş açılmasına alan tanıyor mu?
- Değerler: Sessiz, sakin, gözlemci çocuklar “pasif” veya “ilgisiz” etiketleniyor mu, yoksa bu özellikler de kabul görüyor ve destekleniyor mu?
- Etkinlik çeşitliliği: Sadece sahneye çıkmayı, yüksek tempolu sporları veya kalabalık grup çalışmalarını ödüllendiren değil, bireysel çalışmaları, sanat, yazı, proje gibi alanları da önemseyen bir okul mu?
- Güvenli alanlar: Teneffüslerde kalabalıktan bunalan çocukların sığınabileceği, kitap okuyabileceği, sessizce vakit geçirebileceği alanlar (kütüphane, rehberlik odası, kulüp odaları) var mı?
İçe dönük çocuklar, doğru ortamda derinlemesine düşünebilen, odaklanabilen ve güçlü akademik performans gösterebilen bireylerdir. Önemli olan, okulun bu potansiyeli fark edip desteklemesidir; çocuğu sürekli “daha dışa dönük olmaya zorlama” yaklaşımı, sosyal kaygıyı artırabilir.
Utangaç Öğrenciye Uygun Okul Özellikleri
Utangaç öğrenciye uygun okul, çocuğun sessizliğini “problem” olarak görmek yerine, onunla çalışılacak bir özellik olarak ele alan okuldur. Utangaçlık ve sosyal kaygı her zaman aynı şey olmasa da, okul ortamı açısından benzer hassasiyetleri gerektirir.
Utangaç bir öğrenci için okul seçerken şu özelliklere dikkat etmek faydalı olur:
- Kademeli sorumluluk verme: Çocuğu bir anda kalabalık önünde sunum yapmaya zorlamak yerine, önce küçük gruplarda, sonra sınıf içinde paylaşım gibi kademeli görevler veren bir yaklaşım.
- Güven ilişkisi: Öğretmenlerin öğrencilerle birebir güven ilişkisi kurmaya zaman ayırması, utangaç çocuğun kendini açmasını kolaylaştırır.
- Esnek değerlendirme: Sözlü performansı tek başına belirleyici kılmayan, yazılı ve proje bazlı değerlendirmelere de önem veren bir sistem.
- Olumlu pekiştirme: Çocuğun küçük adımlarını bile fark edip takdir eden, utandığında onu sınıf önünde zor durumda bırakmayan bir öğretmen tutumu.
- Etiketleyici olmayan dil: “Çok utangaçsın, hiç konuşmuyorsun” gibi ifadeler yerine, “Hazır olduğunda seni de duymak isteriz” gibi kapsayıcı bir dil kullanılması.
Okul yetkilileriyle görüşürken, utangaç ve sosyal kaygılı öğrencilerle nasıl çalıştıklarını somut örneklerle anlatmalarını isteyebilirsiniz. Genel ve soyut cevaplar yerine, gerçek uygulamaları duymak, okulun bu konuda ne kadar deneyimli olduğunu gösterir.
Rehberlik Servisi ve Psikolojik Destek İmkanları
Okul seçerken sosyal kaygılı çocuk için en önemli destek mekanizmalarından biri, okulun rehberlik servisidir. Güçlü ve etkin çalışan bir rehberlik birimi, çocuğun kaygısını tanımasına, baş etme becerileri geliştirmesine ve öğretmenlerin çocuğa uygun yaklaşım sergilemesine katkı sağlar.
Rehberlik servisiyle ilgili şu soruları sormanız yararlı olur:
- “Okulda kaç rehber öğretmen var ve yaklaşık kaç öğrenciyle ilgileniyorlar?”
- “Sosyal kaygı, utangaçlık veya içe dönüklük yaşayan öğrenciler için özel programlarınız ya da çalışmalarınız var mı?”
- “Bireysel görüşme sıklığı ve süresi nedir?”
- “Veliyle işbirliği sürecini nasıl yürütüyorsunuz?”
- “Öğretmenlere yönelik psikoeğitim veya seminerler düzenliyor musunuz?”
İyi işleyen bir rehberlik servisi, sadece problem çıktığında devreye girmez; önleyici çalışmalar, sınıf içi etkinlikler, sosyal beceri atölyeleri ve öğretmen eğitimleriyle daha kapsayıcı bir iklim yaratır. Sosyal kaygılı çocuk için bu tür destekler, okul deneyimini kökten değiştirebilir.
Öğretmen Tutumu ve İletişim Tarzı
Okul ortamı seçimi kadar, öğretmenlerin yaklaşımı da sosyal kaygılı çocuk için belirleyicidir. Aynı okul içinde bile, farklı öğretmenlerin tutumu çocuğun kaygı düzeyini artırabilir veya azaltabilir. Bu nedenle, özellikle sınıf öğretmeni veya danışman öğretmen profili hakkında bilgi edinmek önemlidir.
Sosyal kaygısı olan çocuklar için destekleyici öğretmen özellikleri şunlardır:
- Öğrencileri bireysel farklılıklarıyla kabul eden, herkesten aynı sosyal performansı beklemeyen bir yaklaşım.
- Söz hakkı verirken çocuğu hazırlıksız yakalamak yerine, önceden haber vererek veya seçenek sunarak ilerlemesi.
- Sınıf önünde utandırıcı, alaycı veya küçümseyici ifadelerden kaçınması.
- Çocuğun güçlü yönlerini fark edip bunları ortaya çıkarması (yazma, çizim, araştırma, teknoloji kullanımı vb.).
- Veliyle düzenli ve açık iletişim kurarak, çocuğun gelişimini birlikte takip etmeye istekli olması.
Okulu gezerken mümkünse sınıf öğretmenleriyle kısa da olsa tanışmak, onların iletişim tarzını gözlemlemenize yardım eder. Ses tonu, beden dili, öğrencilere hitap şekli, sosyal kaygılı bir çocuk için ne kadar güven verici olabileceği konusunda size fikir verecektir.
Okulun Disiplin Anlayışı ve Değerlendirme Sistemi
Okul seçerken sosyal kaygılı çocuk için bir diğer önemli başlık, disiplin yaklaşımı ve değerlendirme sistemidir. Aşırı katı, cezalandırıcı ve hata odaklı bir disiplin anlayışı, sosyal kaygıyı belirgin şekilde artırabilir. Çocuğun en küçük hatasında sınıf önünde azarlanması, uyarı alması veya alay konusu olması, okula karşı yoğun bir korku geliştirmesine yol açabilir.
Disiplin ve değerlendirme açısından dikkat edilmesi gerekenler:
- Okul, kuralları net ama saygılı bir dille mi anlatıyor, yoksa tehdit ve korku mu ön planda?
- Hata yapan öğrenciye yaklaşımda “öğreten” mi, “cezalandıran” mı bir dil kullanılıyor?
- Sözlü notu, sunum gibi performans bazlı değerlendirmelerde sosyal kaygı yaşayan öğrencilere esneklik tanınıyor mu?
- Grup çalışmaları ve sunumlar notlandırılırken, sadece sahnedeki performans mı, yoksa hazırlık süreci ve emek de dikkate alınıyor mu?
- Disiplin süreçlerinde rehberlik servisi devreye giriyor mu, yoksa sadece idari yaptırımlar mı uygulanıyor?
Daha anlayışlı ve gelişim odaklı bir disiplin sistemi, sosyal kaygılı çocuk için güvenli bir çerçeve sunar. Çocuk, hata yaptığında tamamen dışlanmayacağını, yeniden deneme şansı bulacağını bildiğinde, yeni deneyimlere daha açık hale gelir.
Okulun Sosyal Etkinlikleri ve Kulüplerini Değerlendirmek
Okul ortamı seçimi yaparken, sosyal etkinlikler ve kulüpler de sosyal kaygılı veya içe dönük çocuk için önemli bir kriterdir. Doğru seçilmiş bir kulüp veya etkinlik, çocuğun ilgi alanları üzerinden akranlarıyla bağ kurmasını kolaylaştırır ve sosyal kaygıyı azaltabilir.
Şu noktalara bakabilirsiniz:
- Okulda sadece yüksek enerjili, sahne odaklı etkinlikler (müzikal, tiyatro, yarışmalar) değil, daha sakin ve üretim odaklı kulüpler (kitap kulübü, satranç, resim, robotik, yaratıcı yazarlık) da var mı?
- Etkinliklere katılım gönüllü mü, yoksa zorunlu mu? Zorunluysa, sosyal kaygısı olan öğrenciler için uyarlama yapılıyor mu?
- Yeni başlayan öğrencilere kulüpleri tanıtmak için yönlendirme ve rehberlik sağlanıyor mu?
- Kulüp danışmanları, çekingen öğrencileri gözlemleyip nazikçe sürece dahil etmeye çalışıyor mu?
Utangaç öğrenciye uygun okul, çocuğun ilgi alanlarından yola çıkarak sosyalleşmesine imkan verir. Örneğin, kitap okumayı seven içe dönük bir çocuk için küçük bir okuma kulübü, kalabalık bir spor takımından çok daha konforlu bir başlangıç olabilir.
Veli Olarak Okulla İşbirliği Nasıl Kurulur?
Okul seçerken sosyal kaygılı çocuk için en iyi ortamı bulmak kadar, seçilen okulla sağlıklı bir işbirliği kurmak da önemlidir. En ideal okulda bile, veli-okul iletişimi zayıfsa, çocuğun ihtiyaçları tam olarak karşılanamayabilir.
İşbirliğini güçlendirmek için şunları yapabilirsiniz:
- Çocuğun sosyal kaygısı hakkında okula açık ve dürüst bilgi verin; yaşadığı zorlukları ve tetikleyici durumları paylaşın.
- Öğretmen ve rehberlik servisiyle ilk günden itibaren iletişim kanallarını (e-posta, telefon, veli görüşmeleri) netleştirin.
- Sadece problem olduğunda değil, düzenli aralıklarla çocuğun durumu hakkında kısa geri bildirim isteyin.
- Evde uyguladığınız destekleyici yaklaşımları okul ile paylaşın; okulun önerilerini de dikkate alarak ortak bir plan oluşturun.
- Çocuğun yanında, okul ve öğretmenler hakkında güven verici ve saygılı bir dil kullanın; bu, çocuğun okulu güvenli bir yer olarak algılamasına yardımcı olur.
Unutmayın, amaç çocuğu “değiştirmek” değil; onun özelliklerini kabul eden, güçlendiren ve destekleyen bir ortamda, yavaş yavaş esnemesini sağlamaktır. Okul-veli işbirliği bu sürecin en güçlü araçlarından biridir.
Okul Ziyareti Sırasında Nelere Bakmalı, Neler Sormalı?
Okul ortamı seçimi kağıt üzerindeki bilgilerle sınırlı kalmamalıdır. Mümkün olduğunca okulu yüz yüze ziyaret etmek, gerçek atmosferi hissetmek ve çocuğunuzun orada kendini nasıl hissedebileceğini hayal etmek önemlidir.
Okul ziyaretinde şunlara dikkat edebilirsiniz:
- Sınıfların fiziksel düzeni, gürültü düzeyi ve öğretmen-öğrenci etkileşimi.
- Teneffüslerde öğrencilerin birbirleriyle ilişkileri, zorbalık veya dışlama izlenimi olup olmadığı.
- Kütüphane, rehberlik servisi, kulüp odaları gibi alanların aktif kullanılıp kullanılmadığı.
- Okulun duvarlarında yer alan afişler, panolar; bunların dili ve verdiği mesajlar.
- Güvenlik, giriş-çıkış düzeni, nöbetçi öğretmenlerin öğrencilerle iletişimi.
Yetkililere sorabileceğiniz örnek sorular:
- “Sosyal açıdan çekingen veya kaygılı öğrencilerle ilgili deneyimleriniz neler?”
- “Bu tür öğrencileri sınıfa ve okula uyum sürecinde nasıl destekliyorsunuz?”
- “Zorbalık veya dışlanma durumlarında nasıl bir yol izliyorsunuz?”
- “Veliyle işbirliğini hangi kanallar üzerinden yürütüyorsunuz?”
- “Sınıf öğretmenleriniz bu konuda herhangi bir eğitim alıyor mu?”
Bu sorulara verilen cevapların ne kadar somut, tutarlı ve örneklerle desteklenmiş olduğuna dikkat edin. Bu, okulun sosyal kaygı konusunu ne kadar ciddiye aldığını gösterir.
Sonuç: Okul Seçerken Sosyal Kaygılı Çocuk İçin Önceliğiniz Ne Olmalı?
Okul seçerken sosyal kaygılı çocuk için en doğru kararı vermek, tek bir kriterle mümkün değildir. Sınıf mevcudu, öğretmen tutumu, rehberlik servisi, disiplin anlayışı, sosyal etkinlikler ve okulun genel iklimi bir bütün olarak değerlendirilmelidir. En prestijli veya en popüler okul, çocuğunuzun ruhsal ihtiyaçlarına hitap etmiyorsa, uzun vadede onu zorlayabilir.
Önceliğiniz, çocuğunuzun kendini güvende, kabul edilmiş ve anlaşılmış hissedeceği bir ortam bulmak olmalıdır. Sosyal kaygı tamamen yok olmasa bile, destekleyici bir okul ortamı sayesinde çocuk, yavaş yavaş kendi hızında açılabilir, arkadaşlıklar kurabilir ve potansiyelini daha rahat ortaya koyabilir. Unutmayın, doğru okul her çocuğun kendine göredir; önemli olan, sizin çocuğunuz için en uygun olanı sakin, bilinçli ve bilgiye dayalı şekilde seçebilmektir.
Sıkça Sorulan Sorular
Okul seçerken sosyal kaygılı çocuk için en önemli kriter nedir?
Okul seçerken sosyal kaygılı çocuk için en önemli kriter, çocuğun kendini güvende ve kabul edilmiş hissedeceği bir sosyal iklimdir. Destekleyici öğretmenler, güçlü rehberlik servisi ve zorbalığa karşı net tavır, akademik başarı kadar belirleyicidir.
Sosyal kaygı ve sınıf mevcudu arasında nasıl bir ilişki vardır?
Sosyal kaygı ve sınıf mevcudu yakından ilişkilidir; çok kalabalık sınıflar, kaygılı çocuklar için bunaltıcı olabilir ve öğretmenin bireysel takibini zorlaştırır. Düşük veya orta sınıf mevcudu, hem öğretmenin çocuğu daha iyi tanımasını hem de daha sakin bir ortamda kademeli katılımı kolaylaştırır.
İçe dönük çocuk için okul seçerken nelere dikkat etmeliyim?
İçe dönük çocuk için okul seçerken, sessiz ve gözlemci çocukları da değerli gören, farklı katılım biçimlerine alan tanıyan ve zorlayıcı değil destekleyici bir yaklaşım sunan okulları tercih etmelisiniz. Güvenli alanlar, çeşitli kulüpler ve anlayışlı öğretmenler bu çocuklar için özellikle önemlidir.
Utangaç öğrenciye uygun okul nasıl anlaşılır?
Utangaç öğrenciye uygun okul, öğrenciyi sınıf önünde utandırmayan, küçük adımlarla sosyalleşmesini destekleyen ve performans beklentilerini esnek tutan bir yaklaşıma sahiptir. Rehberlik servisi aktif olan, öğretmenleri yargılayıcı değil kapsayıcı bir dil kullanan okullar, utangaç ve sosyal kaygılı çocuklar için daha uygundur.
